ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનું ડિજિટલ યુગમાં સ્થાન 📚

આજે આપણે એક એવા વિષય પર વાત કરવી છે, જે આપણા સૌ ગુજરાતીઓના દિલની ખૂબ નજીક છે – આપણી વહાલી ગુજરાતી ભાષા અને તેનું સાહિત્ય.

જમાનો બદલાયો છે. એક સમય હતો જ્યારે સાહિત્ય એટલે જાડા પુસ્તકો, કવિ સંમેલનો કે પછી માત્ર ગ્રંથાલયોની શાંત જગ્યા. પણ આજે? આજે તો આખી દુનિયા આપણી મુઠ્ઠીમાં છે! આને જ આપણે ‘ડિજિટલ યુગ’ કહીએ છીએ. આ ડિજિટલ યુગે આપણી ભાષા અને સાહિત્ય માટે એક નવો દરવાજો ખોલી આપ્યો છે, જ્યાં સોનેરી તકો પણ છે, અને સાથે જ કેટલાક ગંભીર પડકારો પણ માથું ઊંચકીને ઊભા છે.

સોનેરી તકો – ડિજિટલ દુનિયાના ફાયદાઓ

તમે માનશો નહીં, પણ છેલ્લા એક દાયકામાં ગુજરાતી ભાષાએ જેટલું અંતર કાપ્યું છે, તેટલું કદાચ સદીઓમાં પણ નહીં કાપ્યું હોય. ડિજિટલ માધ્યમોએ તેને દેશ-વિદેશના ખૂણે ખૂણે પહોંચાડી દીધી છે. આવો, જોઈએ કે આપણને કયા કયા ‘ચાન્સ’ મળ્યા છે.

ડિજિટલ પહોંચ: ડાયસ્પોરા અને યુવા પેઢી માટે આશીર્વાદ

યાદ કરો, આપણા વડીલો જ્યારે વિદેશમાં કે બીજા રાજ્યમાં રહેતા હતા, ત્યારે તેમને મનગમતું ગુજરાતી પુસ્તક કે અખબાર વાંચવા માટે કેટલી મહેનત કરવી પડતી! પણ હવે? હવે તો તમે દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે બેઠા હોવ, એક ક્લિક કરો એટલે ‘ઝવેરચંદ મેઘાણી’ કે ‘કનૈયાલાલ મુનશી’ તમારી સામે હાજર.

ખાસ કરીને વિદેશમાં રહેતા ગુજરાતીઓ (ડાયસ્પોરા) માટે ઇન્ટરનેટ એક વરદાન સાબિત થયું છે. આ લોકો પોતાની માતૃભાષા સાથે જોડાયેલા રહી શકે છે, અને તેમના બાળકો પણ ઘરે બેઠા ગુજરાતી શીખી શકે છે. યુવા પેઢી, જે કદાચ પુસ્તકાલય સુધી નથી જઈ શકતી, તે પોતાના મોબાઈલમાં કે લેપટોપ પર તરત જ ઇ-બુક્સ, બ્લોગ્સ કે કવિતાઓ વાંચી શકે છે. આનાથી પુસ્તકોની ઉપલબ્ધતા વધી છે અને ગુજરાતી સાહિત્યની લોકપ્રિયતા પણ વધી છે. કોઈ પણ પુસ્તક હવે ‘આઉટ ઓફ પ્રિન્ટ’ નથી રહ્યું, એનો મતલબ એ કે આપણા સાહિત્યનો ભંડાર કાયમ માટે સચવાઈ ગયો છે.

ઓનલાઈન સંસાધનો: ભાષા શીખવાનો સહેલો રસ્તો

જો તમને ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણમાં કે શબ્દોમાં ક્યાંક અટકાય તો પહેલા આપણે શબ્દકોશ (Dictionary) શોધવા જવું પડતું. પણ હવે? હવે તો ‘ઓનલાઈન શબ્દકોશ’ હોય, કે પછી ‘ગુજરાતી વ્યાકરણ’ સમજાવતી યુટ્યુબ ચેનલો, બધું જ હાજર છે.

ઘણા પ્લેટફોર્મ્સ એવા ઊભા થયા છે જ્યાં ગુજરાતી ભાષા શીખવવામાં આવે છે. વિદેશીઓ પણ હવે આપણી ભાષા શીખવા માટે આસાનીથી ઓનલાઈન ટ્યુટોરિયલ્સનો ઉપયોગ કરી શકે છે. આનાથી આપણી ભાષા માત્ર બોલાતી ભાષા નહીં, પણ શીખવા લાયક ભાષા તરીકે પણ મજબૂત બની છે. આ સંસાધનો થકી, આપણી આવનારી પેઢીઓ માટે પણ પોતાના વારસા સાથે જોડાયેલા રહેવું ખૂબ સહેલું બન્યું છે. દાખલા તરીકે, ‘ભગવદ્ગોમંડળ’ જેવા વિશાળ ગ્રંથો હવે માત્ર ક્લિક પર ઉપલબ્ધ છે, જે ભૂતકાળમાં કલ્પના બહારની વાત હતી.

ડિજિટલ પ્રકાશન: ઇ-બુક્સ અને વ્યાપક વિતરણ

આજકાલ પ્રકાશકો પણ બદલાયા છે. પુસ્તક છાપવા, વેરહાઉસમાં રાખવા અને પછી દુકાન સુધી પહોંચાડવાનો ખર્ચો અને સમય ખૂબ હોય છે. પણ ડિજિટલ પબ્લિશિંગ (ઇ-બુક) આવવાથી આખી રમત બદલાઈ ગઈ છે.

હવે પ્રકાશકો માત્ર કાગળ પર જ નહીં, પણ ઇ-બુક અને પીડીએફ ફોર્મેટમાં પણ પુસ્તકો બહાર પાડે છે. આના બે મોટા ફાયદા છે: એક તો, પુસ્તક બનાવવાનો ખર્ચો ઓછો થઈ જાય છે, એટલે કિંમત પણ ઓછી થાય છે. બીજું, પુસ્તકનું વિતરણ (Distribution) દુનિયાભરમાં સેકન્ડોમાં થઈ શકે છે. ઘણા જૂના અને અપ્રાપ્ય (Out-of-print) પુસ્તકો જે ક્યાંય મળતા નહોતા, તે હવે ડિજિટલ કેટલોગના રૂપમાં સચવાઈ ગયા છે. આનાથી સાહિત્યનું ‘સંરક્ષણ’ (Preservation) પણ થયું છે. આ તો જાણે એક મફત અને કાયમી પુસ્તકાલય બની ગયું છે!

ઓનલાઈન જોડાણ: લેખકો અને વાચકો વચ્ચેની વાતચીત

સોશિયલ મીડિયાએ લેખક અને વાચક વચ્ચેનું અંતર લગભગ ખતમ કરી દીધું છે. પહેલા લેખકને મળવું કે તેમની સાથે વાત કરવી એક મોટી વાત ગણાતી. પણ હવે?

લેખકો પોતાના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ, વેબસાઈટ્સ કે બ્લોગ્સ દ્વારા સીધા જ વાચકો સાથે જોડાય છે. તેઓ નવા પુસ્તકોના પ્રચાર માટે પોસ્ટ કરે છે, લાઈવ સેશન (Live Session) કરે છે અને વાચકોના પ્રતિભાવો (Feedback) તરત મેળવે છે. આનાથી વાચકોને લાગે છે કે લેખક તેમના પોતાના છે. આ ‘એન્ગેજમેન્ટ’ (Engagement) લેખકોને પ્રોત્સાહન આપે છે અને યુવા લેખકોને પણ પોતાનું કામ લોકો સમક્ષ રજૂ કરવાનો મંચ મળી રહે છે. આના કારણે ઘણી પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિઓ બહાર આવી છે, જે કદાચ પરંપરાગત પ્રકાશન પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈ શકી ન હોત.

સાહિત્યિક સામયિકોનું ડિજિટલ પુનરુત્થાન

ગુજરાતી સાહિત્યની ઓળખ તેના પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યિક સામયિકો (Literary Magazines) જેવા કે ‘પરબ’, ‘કવિલોક’ કે અન્ય સમીક્ષાઓ રહી છે. આ સામયિકોને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સે એક નવો જીવ આપ્યો છે.

પ્રિન્ટિંગ અને પોસ્ટના ખર્ચાને કારણે જે સામયિકો સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા, તે હવે ઇ-મેગેઝિન (E-magazine) કે પીડીએફ ફોર્મેટમાં આસાનીથી લાખો લોકો સુધી પહોંચે છે. આનાથી તેમનો વાચક વર્ગ માત્ર ગુજરાત કે ભારત પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પણ વૈશ્વિક બની ગયો છે. આ સામયિકોએ ડિજિટલ યુગ પ્રમાણે પોતાને ઢાળી લીધા છે, જેથી તેમની સદીઓ જૂની ધરોહર (Legacy) જળવાઈ રહે અને નવા લેખકોને પણ યોગ્ય મંચ મળતો રહે.

સુલભતા ટેક્નોલોજી (Accessibility Technology)

આ એક ખૂબ જ મહત્વનો અને સંવેદનશીલ ફાયદો છે. ટેક્નોલોજીના કારણે હવે ગુજરાતી ભાષામાં ‘ટેક્સ્ટ-ટુ-સ્પીચ’ (Text-to-Speech) સિસ્ટમ વિકસાવવામાં આવી છે.

આનો અર્થ એ કે, જો કોઈ દૃષ્ટિહીન (Visually Impaired) વ્યક્તિ હોય, તો તે ડિજિટલ ટેક્સ્ટને અવાજ દ્વારા સાંભળી શકે છે. આ ટેક્નોલોજીએ લાખો એવા લોકો માટે સાહિત્યના દરવાજા ખોલી દીધા છે જેઓ વાંચી શકતા નહોતા. હવે દરેક પ્રકારના વાચકો માટે ગુજરાતી સાહિત્ય ‘સુલભ’ (Accessible) બન્યું છે. આ ખરેખર માનવતાવાદી દૃષ્ટિકોણથી એક મોટી ઉપલબ્ધિ છે.

પડકારો અને ચિંતાઓ – ડિજિટલ દુનિયાની કડવી વાસ્તવિકતા

જ્યાં સૂર્ય હોય ત્યાં પડછાયો પણ હોય. ડિજિટલ યુગમાં ગુજરાતી ભાષાને આટલી બધી તકો મળી છે, પણ સાથે જ કેટલીક એવી ‘ચિંતાઓ’ પણ છે, જેના પર આપણે ગંભીરતાથી વિચાર કરવો પડશે.

૧. ભાષાનું ભેળસેળ (Language Dilution) – ‘ગુજલિશ’ નો પ્રવાહ

આ સૌથી મોટો પડકાર છે. તમે જ જુઓ, આપણે વાતચીતમાં કેટલી બધી જગ્યાએ વગર જરૂરિયાતે અંગ્રેજી અને હિન્દીના શબ્દો વાપરીએ છીએ! જેમ કે, ‘આજે મારું મૂડ ઓફ છે’, ‘આજે બહુ સ્ટ્રેસ છે’, કે પછી ‘મને આનું રીઝલ્ટ જોઇએ’.

આ ભેળસેળ (Dilution) જેને આપણે ‘ગુજલિશ’ કહીએ છીએ, તે આપણી ભાષાની પ્રાકૃતિક સુંદરતાને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. ડિજિટલ મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયા પર આ પ્રવાહ ખૂબ જ ફાસ્ટ છે. લખવામાં સરળતા ખાતર લોકો શુદ્ધ ગુજરાતીના બદલે ‘શોર્ટકટ’ કે અંગ્રેજી લિપિમાં ગુજરાતી લખે છે. આનાથી ભાષાના સાચા શબ્દો અને વ્યાકરણ ભૂલાતા જાય છે. યુવા પેઢીને હવે ઘણા સચોટ ગુજરાતી શબ્દોનો અર્થ પણ ખબર નથી હોતો. જો આ પ્રવાહ ચાલુ રહેશે, તો આપણી ભાષા માત્ર ‘મિક્સ ભાષા’ બનીને રહી જશે. આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણી પાસે દરેક ભાવને વ્યક્ત કરવા માટે સુંદર અને સચોટ ગુજરાતી શબ્દો છે, છતાં આપણે સરળતા ખાતર ‘ઇંગ્લિશ’નો ઉપયોગ કરીએ છીએ.

૨. અંગ્રેજીનું વર્ચસ્વ: ગ્લોબલ ભાષાનો દબદબો

ઇન્ટરનેટ અને ગ્લોબલ કોમ્યુનિકેશન (Global Communication)ની ભાષા મોટા ભાગે અંગ્રેજી છે. શિક્ષણમાં, નોકરીમાં અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારમાં અંગ્રેજીનું મહત્વ એટલું વધી ગયું છે કે લોકો ગુજરાતીને માત્ર ‘ઘરની ભાષા’ કે ‘બોલચાલની ભાષા’ માની લે છે.

આનાથી એ ડર રહે છે કે ગુજરાતી ભાષા ધીમે ધીમે ઓછી બોલાતી અને ઓછી લખાતી ભાષા બની જાય. જ્યારે બાળકોને ખબર હોય છે કે જો તેમણે દુનિયામાં આગળ વધવું હશે તો અંગ્રેજી જરૂરી છે, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ તેમનો ઝુકાવ અંગ્રેજી તરફ વધુ રહે છે. જો ગુજરાતીમાં ટેક્નોલોજી કે વિજ્ઞાન સંબંધિત સારું અને પૂરતું કન્ટેન્ટ નહીં મળે, તો આ વિષયોના વિદ્યાર્થીઓ અંગ્રેજી તરફ જ વળશે, જેનાથી ગુજરાતીનું મહત્વ શિક્ષણ ક્ષેત્રે ઓછું થતું જશે. આ ‘વર્ચસ્વ’ (Dominance) આપણી ભાષાને ‘ઓવરશેડો’ કરી રહ્યું છે.

૩. ઓળખનું સંરક્ષણ: શુદ્ધતા સામે વૈશ્વિક દબાણ

ગુજરાતી ભાષા સાથે આપણી સદીઓ જૂની સંસ્કૃતિ, આપણા તહેવારો, આપણા રિવાજો અને આપણી ‘ગુજરાતી-પણું’ જોડાયેલું છે. જ્યારે બહારની ભાષાના શબ્દોનો સતત પ્રવાહ આવે છે, ત્યારે તે માત્ર શબ્દો નથી હોતા, પણ તેની સાથે તેની સંસ્કૃતિના વિચાર પણ આવે છે.

આજે એક સભાન પ્રયાસ કરવાની જરૂર છે કે આપણે આપણી સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક ધરોહર જાળવી રાખીએ. ગ્લોબલાઈઝેશનના દબાણમાં આપણી ભાષાની ‘શુદ્ધતા’ (Purity) જાળવવી એક મોટો પડકાર છે. નવા શબ્દો આવકાર્ય છે, પણ વગર જરૂરિયાતે, માત્ર ફેશન ખાતર ‘ફોરેન વર્ડ્સ’નો ઉપયોગ કરવો એ આપણી ભાષાની મૂળ ઓળખને જોખમમાં મૂકે છે. જો આપણે આપણી ભાષાની આગવી શૈલી અને શબ્દોને નહીં જાળવીએ, તો આવનારી પેઢીઓ ભૂલી જશે કે શુદ્ધ ગુજરાતી કેટલી સુંદર અને સમૃદ્ધ છે.

૪. (મારી તરફથી ઉમેરો) ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને સાહિત્યનો ભ્રમ

ડિજિટલ યુગનો એક મોટો પડકાર એ છે કે હવે ‘લેખક’ બનવું ખૂબ સહેલું થઈ ગયું છે. સોશિયલ મીડિયા પર બે લીટી લખી દો અને તમે કવિ કે લેખક. આનાથી સારું અને સાચું ‘સાહિત્ય’ (Literature) કયું છે, અને માત્ર ‘કેઝ્યુઅલ રાઈટિંગ’ (Casual Writing) કયું છે, તે વચ્ચેનો ફરક ભૂંસાઈ ગયો છે.

જ્યાં કન્ટેન્ટની ગુણવત્તા (Quality) જાળવવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે. હજારો વેબસાઇટ્સ કે બ્લોગ્સ પર ગુજરાતીમાં કન્ટેન્ટ લખાય છે, પણ તેમાં તથ્યોની કે ભાષાની શુદ્ધતાની ઘણીવાર કમી હોય છે. આના કારણે નવા વાચકો સારા સાહિત્યને ઓળખી શકતા નથી. પ્રકાશકો અને સમીક્ષકોએ હવે ડિજિટલ દુનિયામાં પણ ‘ગુણવત્તા નિયંત્રણ’ (Quality Control) જાળવવાનો મોટો પડકાર ઝીલવો પડશે, જેથી આપણી સાહિત્યની ગરિમા જળવાઈ રહે.

આપણે શું કરી શકીએ?

તો સવાલ એ થાય કે આ બધી તકો અને પડકારો વચ્ચે આપણી ગુજરાતી ભાષા કઈ રીતે આગળ વધશે?

જવાબ સાદો છે: આપણે બધાએ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે.

લેખકો અને પ્રકાશકોએ શું કરવું? નવા યુગના લેખકોએ ડિજિટલ માધ્યમોનો ભરપૂર ઉપયોગ કરવો જોઈએ. માત્ર પુસ્તકો નહીં, પણ પોડકાસ્ટ, ઓડિયો-બુક્સ, વીડિયો કન્ટેન્ટ દ્વારા પણ ગુજરાતી સાહિત્યને રજૂ કરવું જોઈએ. ખાસ કરીને, ટેક્નોલોજી, વિજ્ઞાન, અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાન સંબંધિત વિષયો પર શુદ્ધ ગુજરાતીમાં કન્ટેન્ટ બનાવવું જોઈએ, જેથી શિક્ષણ ક્ષેત્રે અંગ્રેજીનું વર્ચસ્વ ઘટે. ઇ-બુક્સના ભાવ સસ્તા રાખવા જોઈએ જેથી વધુ લોકો ખરીદી શકે.

ટેક્નોલોજી કંપનીઓએ શું કરવું? ગુજરાતી માટે સારામાં સારા કીબોર્ડ્સ, ઓટો-કરેક્ટ સિસ્ટમ અને ટેક્સ્ટ-ટુ-સ્પીચની સુવિધાઓ વિકસાવવી જોઈએ, જે શુદ્ધ ગુજરાતીને પ્રોત્સાહન આપે. ગુજરાતીમાં વોઇસ કમાન્ડ (Voice Command) જેવી સુવિધાઓને વધુ સારી બનાવવી જોઈએ.

અને આપણે, વાચકોએ શું કરવું? આ સૌથી મહત્વનું છે. આપણે ગુજરાતી ભાષાનો ઉપયોગ માત્ર બોલચાલમાં નહીં, પણ લખવામાં પણ કરવો જોઈએ.

1. શુદ્ધ ગુજરાતી વાંચો અને શેર કરો: જો તમને શુદ્ધ ગુજરાતીમાં લખાયેલું સારું કન્ટેન્ટ મળે, તો તેને વધુમાં વધુ શેર કરો.

2. ગુજરાતી કીબોર્ડ વાપરો: મેસેજ કે સોશિયલ મીડિયા પર ‘ગુજલિશ’ના બદલે ગુજરાતી કીબોર્ડનો ઉપયોગ કરવાની આદત પાડો. આ શરૂઆતમાં અઘરું લાગશે, પણ ધીમે ધીમે આસાનીથી થઈ જશે.

3. ગુજરાતી કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સને સપોર્ટ કરો: યુટ્યુબ, બ્લોગ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર જે લોકો ગુજરાતીમાં સારું કન્ટેન્ટ બનાવે છે, તેમને સપોર્ટ કરો. તેમના વીડિયો જુઓ, તેમના બ્લોગ વાંચો અને તેમને પ્રોત્સાહિત કરો.

ભવિષ્ય આપણી જવાબદારી છે

ડિજિટલ યુગ એ તલવારની ધાર પર ચાલવા જેવું છે. અહીં જો તમે સંતુલન જાળવી રાખશો તો જ વિજય મળશે. ગુજરાતી ભાષામાં જીવ છે, તાકાત છે, અને સદીઓની ધરોહર છે.

આપણે જો ટેક્નોલોજીને મિત્ર બનાવીશું, અને સાથે જ આપણી ભાષાની શુદ્ધતા પ્રત્યે સભાન રહીશું, તો આપણી ભાષા માત્ર જીવંત જ નહીં રહે, પણ વિશ્વ ફલક પર પોતાનું ગૌરવપૂર્ણ સ્થાન બનાવશે.

તો ચાલો, આપણે સૌ નક્કી કરીએ કે હવેથી આપણે આપણી માતૃભાષાને માત્ર દિલથી જ નહીં, પણ ‘ડિજિટલી’ પણ માણીશું અને જાળવીશું. આવનારી પેઢીને આપણે ગર્વથી કહી શકીશું કે, “આજની દુનિયામાં પણ ગુજરાતીનો ડંકો વાગે છે!”