પરોઢના સાડા ચાર વાગ્યા છે. જમાલપુર દરવાજા પાસે હજુ અંધારું છે, પણ ગલીઓ જાગી ગઈ છે.
ઢોલના ધબકારા, શંખનો અવાજ અને “જય જગન્નાથ”ના નારા હવામાં ભળે છે. કોઈ બારીમાંથી અગરબત્તીની સુગંધ આવે છે. થોડી જ વારમાં ત્રણ વિશાળ રથ જમાલપુર મંદિરમાંથી બહાર નીકળશે, અને આખું અમદાવાદ એક દિવસ માટે રસ્તા પર ઊતરી આવશે.
શું તમે જાણો છો કે અમદાવાદની આ રથયાત્રા પુરી પછી દેશની બીજી સૌથી લાંબી રથયાત્રા ગણાય છે? 🤔 અને શું તમને ખબર છે કે આ વર્ષે આ પરંપરા પોતાનું 149મું વર્ષ ઉજવી રહી છે?
દોઢ સદી જૂની પરંપરા 🚩
જમાલપુરનું જગન્નાથ મંદિર પોતે રથયાત્રા કરતાં ઘણું જૂનું છે — લગભગ 450 વર્ષ જૂનું. સાધુ હનુમાનદાસજીએ સાબરમતીના કિનારે હનુમાનજીની એક નાનકડી દેરી સ્થાપી હતી.
તેમના અનુગામી સારંગદાસજીને પુરીની યાત્રા દરમિયાન એક સ્વપ્ન આવ્યું, જેમાં તેમને જગન્નાથ, બલદેવ અને સુભદ્રાની મૂર્તિઓ સ્થાપવાનો આદેશ મળ્યો. એ રીતે હનુમાન મંદિર ધીમે ધીમે જગન્નાથ મંદિરમાં પરિવર્તિત થયું.
સદીઓ પછી, ચોથા મહંત નરસિંહદાસજીએ પુરીની પરંપરાથી પ્રેરાઈને 1878માં અમદાવાદમાં રથયાત્રા શરૂ કરી. એ જ વર્ષથી શરૂ થયેલી ગણતરી આ વર્ષે 149 સુધી પહોંચી છે.
જો તહેવારોની આવી વાતો તમને ગમે છે, તો અમારા હિન્દુ તહેવારો સેક્શનમાં હનુમાન જયંતિ અને રામ નવમી વિશેના લેખ પણ વાંચવા જેવા છે.
બાર કિલોમીટરનો રસ્તો, નવો શણગાર 🛣️
રથયાત્રાનો રૂટ જમાલપુરથી શરૂ થઈને શહેરના જૂના અને નવા વિસ્તારોમાંથી પસાર થઈને લગભગ 12 કિલોમીટર ફરીને પાછો મંદિરે આવે છે. આ વખતે એક ખાસ વાત છે.
ગુજરાત સમાચારના એક તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ખમાસા ચાર રસ્તા, જમાલપુર દરવાજા અને જમાલપુર ચકલા જેવા જંક્શન પર આર્ટિસ્ટિક પેવિંગ અને લાઈટિંગ સાથે રૂટના નવીનીકરણનું 95% કામ પૂર્ણ થઈ ગયું છે. એટલે કે આ વર્ષે રથયાત્રા જૂના રસ્તે, પણ નવા રંગરૂપમાં નીકળશે.
પાછલા વર્ષોમાં આ યાત્રામાં અંદાજે 18 શણગારેલા હાથી, ભારતીય સંસ્કૃતિની ઝાંખી રજૂ કરતા 100થી વધુ ટ્રક અને 30 અખાડા સામેલ થયા હતા. લગભગ 2,500 સાધુ-સંતો મંદિરે દર્શન માટે પહોંચ્યા હતા.
રસ્તાની બંને બાજુ ઊભેલા લોકો માટે અખાડાના કલાકારોની કરતબબાજી એક અલગ જ આકર્ષણ હોય છે — તલવારબાજી, કુસ્તીના દાવ અને માનવ-પિરામિડ જેવા દૃશ્યો ભીડને તાળીઓ પાડવા મજબૂર કરે છે. બાળકોની આંખો આ ક્ષણે હાથી અને કરતબ બંને વચ્ચે અટવાયેલી રહે છે.
ટેકનોલોજીની નજર 📡
આટલા મોટા જનસમૂહને સંભાળવું સહેલું નથી, અને હવે એમાં ટેકનોલોજી પણ ઉમેરાઈ છે. પાછલા વર્ષે મુખ્યમંત્રીએ રથયાત્રાનો માર્ગ, રથનું લોકેશન અને પોલીસ દ્વારા A.I. તથા ડ્રોન ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી થઈ રહેલી દેખરેખની વિગતવાર માહિતી પોતાના નિવાસસ્થાનના ડેશબોર્ડ પરથી જ લાઈવ નિહાળી હતી.
કંટ્રોલ રૂમમાં બેઠેલી ટીમ માટે દરેક રથનું ચોક્કસ લોકેશન, ભીડની ઘનતા અને ટ્રાફિકની સ્થિતિ સ્ક્રીન પર સતત અપડેટ થતી રહે છે. અગાઉ આ કામ ફક્ત વોકી-ટોકી અને માણસોની સાંકળ પર નિર્ભર હતું, હવે એક જ નજરમાં 12 કિલોમીટરનો આખો રૂટ દેખાઈ જાય છે.
એક રીતે જોઈએ તો, 1878માં શરૂ થયેલી આ યાત્રા આજે ડ્રોન કેમેરા અને A.I. દેખરેખ સાથે 21મી સદીમાં ડગ ભરી રહી છે, જ્યારે સુરક્ષા માટે 22,000થી વધુ પોલીસ જવાનો જમીન પર પણ તૈનાત રહે છે.
રથ બાંધવાની કળા 🎨
યાત્રાના ત્રણ રથ પાછળ અઠવાડિયાઓની તૈયારી છુપાયેલી છે. ઉનાળાની શરૂઆતથી જ મંદિર પ્રાંગણમાં સુથારો અને ચિત્રકારોની ટુકડીઓ કામે લાગી જાય છે.
લાકડાનાં મોટાં પૈડાં તપાસવામાં આવે છે, જૂનું રંગકામ ઉતારી નવેસરથી રંગ ચઢાવાય છે. રથની ટોચ પર લાગતા કાપડ અને શણગાર પણ ફરી તૈયાર કરાય છે.
આ કામ કરનારા ઘણા કારીગરો પેઢીઓથી આ જ સેવામાં જોડાયેલા પરિવારોના છે. પિતા પાસેથી દીકરાને મળેલી આ વારસાગત કલાનું મહેનતાણું પૈસામાં નહીં, સંતોષમાં મપાય છે.
સદાવ્રત — ભૂખ્યાને અન્ન 🍽️
મહંત નરસિંહદાસજીએ શરૂ કરેલી “સદાવ્રત” પ્રથા આજે પણ ચાલુ છે. રોજ અંદાજે 1,100થી 1,200 જરૂરિયાતમંદ લોકોને મંદિર તરફથી બે ટંકનું ભોજન વિના મૂલ્યે પીરસવામાં આવે છે, જાતિ કે ધર્મના ભેદ વગર.
રથયાત્રાના દિવસે આ સંખ્યા અનેકગણી વધી જાય છે, અને મંદિરનું રસોડું દિવસ-રાત કામે લાગેલું રહે છે. ગુજરાતી સ્વાદની આવી જ બીજી રસપ્રદ વાતો માટે અમારો ટોચના 5 ફૂડ વ્લોગર્સ લેખ પણ વાંચજો.
એકતાનો તહેવાર 🤝
રથયાત્રાનો રૂટ શાહપુર અને દરિયાપુર જેવા વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. ત્યાં મુસ્લિમ પરિવારો વર્ષોથી રથ પર ફૂલ વરસાવે છે અને શરબત-પાણીની વ્યવસ્થા કરે છે.
એક શહેર જે ઘણીવાર તણાવના સમાચારોમાં દેખાય છે, એ જ શહેર આ દિવસે પોતાનું બીજું, વધુ માનવીય રૂપ બતાવે છે. રથયાત્રા દર વર્ષે અમદાવાદને યાદ અપાવે છે કે શહેરની સાચી ઓળખ વિભાજનમાં નહીં, ભાગીદારીમાં છે.
સોશિયલ મીડિયા પર પણ આ દૃશ્યો ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે — એક મુસ્લિમ વેપારી રથ પર ફૂલ ચઢાવી રહ્યો હોય એવી તસવીરો દર વર્ષે શેર થાય છે અને ઘણા લોકો માટે એ શહેરની સૌથી ગમતી છબી બની જાય છે.
નવી પેઢીનો રંગ 📱
છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં યુવાનોની ભાગીદારી નોંધપાત્ર રીતે વધી છે. મંડળો હવે લાઈવ સોશિયલ મીડિયા અપડેટ આપે છે, ડ્રોન કેમેરાથી તસવીરો લેવાય છે.
વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓ ઘરે બેઠાં લાઈવ સ્ટ્રીમ જોઈને “જય જગન્નાથ”ના કમેન્ટ કરે છે. ઘણા NRI પરિવારો તો ખાસ આ દિવસ માટે જ વતન પાછા આવવાનું વેકેશન ગોઠવે છે, જેથી બાળકોને પણ આ પરંપરા નજરે જોવા મળે. જે પરંપરા ક્યારેક ફક્ત શેરીમાં જોવા મળતી હતી, એ હવે દુનિયાભરના સ્ક્રીન પર પણ જીવંત થાય છે.
અમદાવાદની સ્કાયલાઈન બદલાઈ છે, નવા ફ્લાયઓવર અને મેટ્રો સ્ટેશન આવ્યા છે. પણ રથનો રસ્તો એ જ જૂનો છે, અને જમાલપુરની હેરિટેજ ગલીઓ વિશે વધુ જાણવા અમારો હેરિટેજ અને પ્રવાસ સેક્શન પણ જોવા જેવો છે.
જમાલપુરની આસપાસની ગલીઓ માટે રથયાત્રા એક આર્થિક તહેવાર પણ છે. ફૂલ વેચનારા, પ્રસાદની દુકાનો અને શરબતની લારીઓ માટે આ થોડા દિવસોની કમાણી વર્ષના બીજા મહિનાઓ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.
જ્યારે રથ સાંજે જમાલપુર પાછો ફરે છે, ત્યારે ગલીઓમાં ફરી રોજિંદો અવાજ પાછો આવે છે. પણ એ એક દિવસ માટે, અમદાવાદ ફરી સાબિત કરી દે છે કે 149 વર્ષ જૂની એક પરંપરા, ડ્રોન અને A.I.ના આ જમાનામાં પણ, શહેરને એક દોરડા જેટલી નજીક રાખી શકે છે.
વારંવાર પુછાતા સવાલો
અમદાવાદની રથયાત્રા 2026માં ક્યારે છે? 16 જુલાઈએ, અષાઢ સુદ બીજના દિવસે.
રથયાત્રાનો રૂટ કેટલો લાંબો છે? આશરે 12 કિલોમીટર, જમાલપુરથી શરૂ થઈને.
રથયાત્રામાં કેટલા હાથી હોય છે? પાછલા વર્ષોમાં લગભગ 18 શણગારેલા હાથી સામેલ થયા છે.
જગન્નાથ મંદિર ક્યાં છે? જમાલપુર દરવાજાની બહાર, સાબરમતીના કિનારે.
તમે ક્યારેય રથયાત્રામાં દોરડું ખેંચ્યું છે? 🙋 તમારી યાદ કોમેન્ટમાં શેર કરો, અને આ પોસ્ટ એ Gujju મિત્રને મોકલો જે આ વર્ષે રથયાત્રા જોવા જવાનું વિચારે છે 👇❤️
